Back to top

Fake for Real

Historia fałszowania i podrabiania

(PAŹDZIERNIK 2020 - PAŹDZIERNIK 2021)

Na tle rutyny życia codziennego to, co sensacyjne, spektakularne i nadprzyrodzone, ma uwodzicielski czar. Pozwala uciec od zwyczajności. Oszustwo jest jednak niewinną grą tylko wtedy, gdy się na nie świadomie zgadzamy. Gdy faktycznie dajemy się zwieść, możemy wiele stracić – pieniądze, wiarygodność, dobre imię, a nawet życie.

Chociaż obecna ilość (dez)informacji jest bezprecedensowa, problem istnieje od wieków. Historia zna niezliczone przykłady fałszu udającego prawdę. Koń trojański, mitologiczny archetyp podstępu, symbolicznie łączy historię starożytną z bardzo współczesnymi problemami świata zdominowanego przez internet.

Wyciągając wnioski z przeszłości, możemy poskładać mapę – taką, która pozwoli nam wędrować po świecie fantazji i zmyśleń, gdy tego zapragniemy, ale wskaże nam drogę do wyjścia, gdy będziemy gotowi na powrót do rzeczywistości.

WŁADZA I MODLITWA

Skąd pochodzi legitymacja władzy? Od niepamiętnych czasów sfery polityczna i religijna wzajemnie legitymizowały swoją władzę. Cesarze rzymscy stawali się bogami; papieże sprawowali władzę doczesną; obecność świętych relikwii podnosiła prestiż sanktuariów. Chwalebne czyny cesarzy, niepodważalność dokumentów papieskich, fizyczna obecność potężnych świętych – to brzmi zbyt pięknie, by było prawdziwe. Na szczęście nie musimy powielać dawnych przeinaczeń. Odwaga i ciekawość pozwalają poznać fakty.

ZROZUMIEĆ ŚWIAT

Wynalezienie prasy drukarskiej zapoczątkowało nową epokę o bezprecedensowym dostępie do informacji. Rosnąca ilość informacji nie gwarantuje jednak ich rzetelności. Żądza sławy i majątku sprawiała, że nie wahano się rozpowszechniać fałszywych informacji wśród odbiorców zafascynowanych najnowszymi odkryciami. Nawet w historii badań naukowych zdarzały się umyślne fałszerstwa. Możliwość wykazania fałszywości nie jest wadą metody naukowej, lecz podstawową cechą odróżniającą ją od innych systemów rozumienia świata.

JEDNOCZENIE I DZIELENIE

Podróbki i fałszerstwa były potężnymi narzędziami w procesach tworzenia tożsamości etnicznych i narodowych w XVIII i XIX w. W całej Europie „patriotyczne” podróbki pomieszane z rzeczywistymi odkryciami historycznymi służyły wzmacnianiu ruchów narodowych. Każdy z kształtujących się współczesnych narodów potrzebował wspólnej historii, ale także wspólnego wroga. Sfałszowane dokumenty, teorie spiskowe i nadużycia sądowe – takich środków imano się, by wskazać i napiętnować społecznego kozła ofiarnego, co niosło tragiczne i długotrwałe konsekwencje.

WOJNA

W myśl przysłowia o wciąż niejasnym pochodzeniu „prawda jest pierwszą ofiarą wojny”. Wojna zmusza uczestniczących w niej ludzi do kłamstw i oszustw. W czasie II wojny światowej cała Europa stała się polem bitwy, a decyzje o tym, komu zaufać, miały doniosłe skutki. Ustalenie faktów dotyczących zbrodni tuszowanych i wybielanych przez reżimy totalitarne zajęło dziesięciolecia.

FAŁSZ I FORTUNA

Od zarania dziejów jednym z głównych motywów fałszerstw był zysk. W celu uzyskania korzyści finansowych podrabiano dzieła sztuki, luksusowe produkty, towary codziennego użytku i walutę. Podrabianie najbardziej pożądanych przedmiotów – czy to obrazów dawnych mistrzów niderlandzkich, czy to torebek marki Louis Vuitton – stało się nieodłącznym elementem naszego zglobalizowanego społeczeństwa konsumpcyjnego. Oszustwo można też wykorzystać, aby obnażyć nienasycone pragnienie zdobywania coraz większych ilości coraz tańszych i ciągle nowych dóbr – to temat eksperymentu i filmu dokumentalnego „Czeski sen”.

EPOKA POSTPRAWDY?

Termin „społeczeństwo postprawdy” opisuje kulturę, w której opinię publiczną kształtują emocje i osobiste przekonania, a nie fakty. Fałszywe informacje często uznaje się za jej najbardziej widoczny przejaw.

Nie da się ich jednak przypisać do jednej konkretnej epoki. Obecna sytuacja wyróżnia się tym, że można je szybko przesyłać i rozpowszechniać na cały świat za pomocą nowoczesnych środków komunikacji, zwłaszcza internetu. W zderzeniu z ogromem informacji pochodzących z rozlicznych źródeł często trudno ustalić, co jest prawdą i czy dane źródło jest wiarygodne.

Na szczęście istnieją sposoby, by poradzić sobie z tymi wyzwaniami – krytyczny umysł kwestionujący pierwsze wrażenia, świadomość własnych uprzedzeń oraz ocena rzetelności źródła mogą pomóc nam oddzielić fakty od fikcji i odnaleźć się w skomplikowanej rzeczywistości.