Back to top

Fake for Real

Μια ιστορία πλαστογραφίας και παραποίησης

(ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2020 - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021)

Στη ρουτίνα της καθημερινότητας μας σαγηνεύει ό,τι είναι εντυπωσιακό, θεαματικό, υπερφυσικό. Γίνεται ευκαιρία απόδρασης από τα τετριμμένα. Το παιχνίδι της παραπλάνησης βέβαια είναι διασκεδαστικό μόνο όταν έχουμε συναινέσει σε αυτό. Όταν όμως μας εξαπατούν εκ προμελέτης, βρισκόμαστε χαμένοι από πολλές απόψεις, έχοντας απωλέσει χρήμα, αξιοπιστία, ακεραιότητα και μερικές φορές την ίδια μας τη ζωή.

Αν και στις μέρες μας η (παρα)πληροφόρηση έχει φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη, το πρόβλημα υφίσταται από αρχαιοτάτων χρόνων. Η ιστορία βρίθει αμέτρητων παραδειγμάτων όπου το πλαστό υποδύεται το γνήσιο. Ο Δούρειος Ίππος, ένας αρχετυπικός μύθος εξαπάτησης, συνδέει συμβολικά την αρχαία ιστορία με τα πολύ σημερινά προβλήματα ενός κόσμου κυριαρχούμενου από το διαδίκτυο.

Από τα διδάγματα του παρελθόντος, μπορούμε ίσως να συναρμολογήσουμε έναν χάρτη πορείας, ένα εργαλείο που θα μας αφήνει να περιπλανιόμαστε στη σφαίρα του απίθανου και του επινοημένου όποτε θέλουμε αλλά θα μας παρέχει μία έξοδο κινδύνου όταν είμαστε έτοιμοι να επιστρέψουμε στην πραγματικότητα.

ΕΞΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗ

Τι νομιμοποιεί την εξουσία; Ανέκαθεν, η σφαίρα της πολιτικής και η σφαίρα της θρησκείας αλληλοϋποστηρίζονται ως προς την αξίωσή τους για εξουσία και νομιμοποίηση. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες θεοποιούνταν· οι Πάπες κατείχαν κοσμική εξουσία· η παρουσία αγίων λειψάνων εξύψωνε το κύρος ιερών τόπων. Αλάνθαστοι αυτοκράτορες, ερμητικά σφραγισμένα παπικά έγγραφα, πανίσχυροι άγιοι με φυσική παρουσία – όλα αυτά ακούγονται πολύ καλά για να είναι αληθινά. Ευτυχώς, δεν χρειάζεται να επαναλάβουμε τις στρεβλές μαρτυρίες του παρελθόντος. Τα γεγονότα έχουν αποκαλυφθεί από ανθρώπους γενναίους και φιλοπερίεργους.

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Η εφεύρεση της τυπογραφίας σηματοδότησε μια νέα εποχή, όπου οι πληροφορίες έγιναν διαθέσιμες σε πρωτοφανή κλίμακα. Ωστόσο, ο διαρκώς αυξανόμενος όγκος πληροφοριών δεν αποτελεί εγγύηση για την ακρίβειά τους. Όσοι επεδίωκαν να αποκτήσουν φήμη και περιουσία ευχαρίστως διέδιδαν ψευδείς πληροφορίες σε ένα κοινό που αδημονούσε για τις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις. Ακόμη και η ιστορία της επιστημονικής έρευνας έχει να επιδείξει περιστατικά εσκεμμένης παραποίησης. Η πιθανότητα να αποδειχθεί εσφαλμένη η επιστημονική έρευνα δεν αποτελεί μειονέκτημά της αλλά ουσιαστική αρετή της που την διαφοροποιεί από τα υπόλοιπα συστήματα νοηματοδότησης του κόσμου.

ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ

Παραποιημένες και χαλκευμένες πληροφορίες υπήρξαν ισχυρά εργαλεία στη διαδικασία σφυρηλάτησης εθνοτικής και εθνικής ταυτότητας τον 18ο και 19ο αιώνα. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, «πατριωτικές» ψευδείς αφηγήσεις συμφύρονται με πραγματικά ιστορικά γεγονότα και εδραιώνουν τα εθνικά κινήματα.  Η δημιουργία σύγχρονων εθνών απαιτεί την επινόηση κοινού μύθου αλλά και κοινού εχθρού. Πλαστά έγγραφα, θεωρίες συνωμοσίας και ιστορικές αδικίες χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν και να καταδικάσουν τους αποδιοπομπαίους τράγους που χρειάζεται η κοινωνία, με συνέπειες ολέθριες και μακροχρόνιες.

ΠΟΛΕΜΟΣ

Η αλήθεια, σύμφωνα με μια ρήση της οποίας η προέλευση παραμένει αβέβαιη, είναι η πρώτη απώλεια του πολέμου. Σε καιρό πολέμου, όλοι όσοι εμπλέκονται σε αυτόν καταφεύγουν στο ψεύδος και στην παραπλάνηση. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όλη η Ευρώπη ήταν πεδίο μάχης και το ποιον επέλεγες να εμπιστευτείς είχε κρισιμότατες συνέπειες. Η συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων για όσα εγκλήματα αποτέλεσαν αντικείμενο απόπειρας συγκάλυψης ή άφεσης αμαρτιών από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα έγινε καθήκον τις δεκαετίες που ακολούθησαν.

ΠΑΡΑΧΑΡΑΞΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ

Το κέρδος διαχρονικά υπήρξε βασικό κίνητρο πλαστογραφίας. Έργα τέχνης, προϊόντα πολυτελείας, καθημερινά καταναλωτικά αγαθά, χαρτονομίσματα, όλα μπορούν να πλαστογραφηθούν με σκοπό το οικονομικό κέρδος. Η παραγωγή απομιμήσεων πολυπόθητων προϊόντων, είτε πρόκειται για πίνακα μεγάλου Ολλανδού ζωγράφου της χρυσής εποχής είτε για μια τσάντα Louis Vuitton, είναι πλέον αναπόσπαστο στοιχείο της παγκοσμιοποιημένης καταναλωτικής κοινωνίας στην οποία ζούμε. Όμως, οι απομιμήσεις χρησιμοποιούνται επίσης για να εκθέσουν την ακόρεστη επιθυμία μας για «περισσότερα, φθηνότερα και πιο καινούρια πράγματα», όπως εκτίθεται στο πείραμα του ντοκιμαντέρ «Czech dream».

Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑ-ΑΛΗΘΕΙΑΣ;

Ο όρος «κοινωνία της μετα-αλήθειας» περιγράφει μια κουλτούρα στην οποία η κοινή γνώμη διαμορφώνεται με γνώμονα το συναίσθημα και τα προσωπικά πιστεύω και όχι τα αντικειμενικά γεγονότα. Οι ψευδείς ειδήσεις θεωρούνται συνήθως το πιο εμφανές χαρακτηριστικό της.

Ωστόσο, οι ψευδείς ειδήσεις δεν εντοπίζονται σε μια εποχή μόνο. Η ιδιαιτερότητα της σημερινής κατάστασης έχει να κάνει με το ότι τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας και κυρίως το διαδίκτυο επιτρέπουν την ταχεία εξάπλωση και διάδοσή τους σε παγκόσμια κλίμακα. Αντιμέτωποι με πληθώρα πληροφοριών προερχόμενων από αναρίθμητες πηγές, δυσκολευόμαστε συχνά να διακρίνουμε τι είναι αληθές και κατά πόσον μια πηγή είναι αξιόπιστη.

Ευτυχώς, υπάρχουν τρόποι αντιμετώπισης: το κριτικό πνεύμα που δυσπιστεί στις πρώτες εντυπώσεις, η αντίληψη των ίδιων μας των προκαταλήψεων και η αξιολόγηση της σοβαρότητας της πηγής μπορούν ενδεχομένως να μας βοηθήσουν να διακρίνουμε το γεγονός από τη μυθοπλασία και να βρούμε τον δρόμο μας στους μαιάνδρους της πραγματικότητας.